علت پوسیدگی دندان یکی از پرتکرارترین سوالاتی است که بیماران در مطبهای دندانپزشکی مطرح میکنند. پوسیدگی دندان فقط یک مشکل ساده یا سطحی نیست، بلکه اگر بهموقع تشخیص داده نشود، میتواند منجر به درد شدید، عفونت، درمان ریشه و حتی از دست رفتن دندان شود.
در این مقاله از وب سایت دکتر مجید جعفری بهصورت کامل بررسی میکنیم که علت پوسیدگی دندان چیست، این مشکل چگونه ایجاد میشود، چه عواملی آن را تشدید میکنند و چطور میتوان از آن پیشگیری کرد.
پوسیدگی دندان چیست؟
پوسیدگی دندان به فرآیند تخریب تدریجی و پیشرونده بافتهای سخت دندان گفته میشود که معمولاً از مینای دندان (لایه بیرونی و محافظ دندان) شروع شده و در صورت عدم تشخیص و درمان بهموقع، به لایههای عمیقتر یعنی عاج دندان و در مراحل پیشرفتهتر به پالپ دندان (بخش حاوی عصب و رگهای خونی) میرسد.
این عارضه زمانی ایجاد میشود که باکتریهای موجود در دهان، قندها و کربوهیدراتهای باقیمانده از مواد غذایی را تجزیه کرده و اسید تولید میکنند. این اسیدها بهمرور زمان باعث ضعیف شدن و حل شدن مینای دندان میشوند. با ادامه این روند، سطح دندان دچار فرسایش شده و حفرهها یا سوراخهای ریزی روی دندان به وجود میآید که به آنها پوسیدگی دندان گفته میشود.
در مراحل اولیه، پوسیدگی دندان ممکن است هیچ علامت مشخصی نداشته باشد؛ اما با پیشرفت آن، علائمی مانند حساسیت به سرما و گرما، درد دندان، تغییر رنگ سطح دندان و حتی عفونتهای جدی بروز میکند. اگر این مشکل درمان نشود، میتواند منجر به تخریب کامل دندان و از دست رفتن آن شود.
نام انگلیسی پوسیدگی دندان چیست؟
نام انگلیسی پوسیدگی دندان عبارت است از:
Dental Caries
همچنین در منابع علمی و پزشکی از اصطلاحات زیر نیز استفاده میشود:
- Tooth Decay (اصطلاح رایج و عمومی)
- Dental Cavities (اشاره به حفرههای ایجادشده در دندان)
- Caries Disease (اصطلاح علمیتر)
علت پوسیدگی دندان چیست؟
برای درک بهتر علت پوسیدگی دندان باید بدانیم که این مشکل معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیست، بلکه ترکیبی از چند عامل مختلف است.
1. تجمع پلاکهای میکروبی (مهمترین علت پوسیدگی دندان)
اصلیترین علت پوسیدگی دندان، پلاک دندانی است. پلاک یک لایه چسبنده و بیرنگ از باکتریهاست که روی دندانها تشکیل میشود.
- باکتریها از قند و نشاسته تغذیه میکنند
- این فرایند باعث تولید اسید میشود
- اسید بهتدریج مینای دندان را تخریب میکند
اگر پلاکها بهطور مرتب حذف نشوند، به جرم دندانی تبدیل شده و پوسیدگی شدت میگیرد.
2. مصرف زیاد مواد قندی و شیرین
یکی از شایعترین علت پوسیدگی دندان، مصرف مداوم قندهاست. خوراکیهایی مانند:
- شیرینیها
- نوشابهها
- کیک و شکلات
- نوشیدنیهای انرژیزا
- آبمیوههای صنعتی
باکتریهای دهان این قندها را به اسید تبدیل میکنند و همین اسیدها عامل اصلی پوسیدگی هستند.
3. عدم رعایت بهداشت دهان و دندان
اگر مسواک زدن و نخ دندان کشیدن بهصورت منظم انجام نشود، پلاکها روی دندان باقی میمانند.
عدم رعایت بهداشت دهان و دندان یکی از مهمترین پاسخها به سوال «علت پوسیدگی دندان چیست» محسوب میشود.
4. خشکی دهان
بزاق نقش مهمی در شستوشوی دهان و خنثیسازی اسیدها دارد.
کاهش بزاق به دلایلی مانند:
- مصرف برخی داروها
- بیماریهای خاص
- سیگار کشیدن
- کمآبی بدن
میتواند خطر پوسیدگی دندان را بهشدت افزایش دهد.
5. دندانهای کج یا رویهمافتاده
دندانهایی که نامرتب هستند:
- سختتر تمیز میشوند
- محل تجمع غذا و پلاک هستند
- احتمال پوسیدگی در آنها بیشتر است
به همین دلیل، نامرتبی دندانها یکی از دلایل پنهان پوسیدگی دندان محسوب میشود.
6. پوسیدگی دندان عقل
دندان عقل به دلیل موقعیت خاص خود:
- دسترسی سخت برای مسواک
- شیارها و ریشههای متعدد
- رویش ناقص
بیشتر از سایر دندانها در معرض پوسیدگی قرار دارد و یکی از شایعترین موارد پوسیدگی دندان محسوب میشود.
علت پوسیدگی دندان جلو و دندان عقب
- دندانهای عقب:
به دلیل شیارهای عمیق و فشار جویدن، بیشتر دچار پوسیدگی میشوند. - دندانهای جلو:
هرچند کمتر پوسیده میشوند، اما پوسیدگی آنها تأثیر زیادی بر زیبایی لبخند و اعتمادبهنفس دارد.
علائم پوسیدگی دندان
نشانههای پوسیدگی بسته به شدت آن متفاوت است، اما شایعترین علائم عبارتاند از:
- دنداندرد ناگهانی
- حساسیت به سردی، گرمی یا شیرینی
- ایجاد لکههای قهوهای یا سیاه روی دندان
- بوی بد دهان
- ایجاد سوراخ یا حفره قابل مشاهده
- التهاب و خونریزی لثه
پوسیدگی دندان چگونه ایجاد میشود؟ (روند علمی)
- باقی ماندن مواد غذایی روی دندان
- تشکیل پلاک میکروبی
- تولید اسید توسط باکتریها
- تخریب مینای دندان
- ایجاد حفره
- نفوذ پوسیدگی به لایههای عمقیتر
مراحل پوسیدگی دندان
پوسیدگی دندان یک فرآیند تدریجی و مرحلهبهمرحله است و معمولاً یکشبه ایجاد نمیشود. آشنایی با مراحل پوسیدگی دندان کمک میکند این مشکل در زمان مناسب تشخیص داده شود و از درمانهای سنگینتر مانند عصبکشی یا کشیدن دندان جلوگیری شود.
مرحله اول: تخریب مینای دندان (پوسیدگی سطحی)
در اولین مرحله، پوسیدگی دندان تنها مینای دندان را درگیر میکند. مینای دندان سختترین لایه دندان است و نقش محافظتی دارد.
در این مرحله، اسیدهای تولیدشده توسط باکتریهای دهان باعث ضعیف شدن و حل شدن مینای دندان میشوند.
ویژگیهای این مرحله:
- معمولاً بدون درد و علامت مشخص
- ممکن است لکههای سفید یا کدر روی دندان دیده شود
- پوسیدگی با معاینه دندانپزشک یا عکس رادیوگرافی تشخیص داده میشود
در این مرحله، پوسیدگی دندان کاملاً قابل کنترل و حتی قابل برگشت است و معمولاً با فلورایدتراپی یا اصلاح بهداشت دهان درمان میشود.
مرحله دوم: رسیدن پوسیدگی به عاج دندان
در صورت درمان نشدن، پوسیدگی از مینای دندان عبور کرده و به عاج دندان میرسد. عاج دندان نسبت به مینا نرمتر است و سرعت پیشرفت پوسیدگی در این مرحله بیشتر میشود.
علائم شایع این مرحله:
- حساسیت به سرما، گرما یا مواد شیرین
- احساس درد خفیف یا متناوب
- مشاهده حفرههای کوچک روی دندان
در این مرحله، معمولاً پر کردن دندان بهترین روش درمان پوسیدگی دندان است.
مرحله سوم: درگیری پالپ دندان (نیاز به عصبکشی)
اگر پوسیدگی دندان همچنان پیشرفت کند، به پالپ دندان میرسد؛ بخشی که شامل عصب و رگهای خونی است.
در این مرحله، التهاب یا عفونت پالپ باعث بروز دردهای شدید میشود.
علائم این مرحله:
- دنداندرد شدید و مداوم
- درد شبانه
- حساسیت شدید و طولانیمدت
- درد هنگام جویدن
در این شرایط، درمان پوسیدگی دندان معمولاً نیازمند درمان ریشه (عصبکشی) است تا دندان حفظ شود.
مرحله چهارم: آبسه و عفونت شدید دندان
آخرین و خطرناکترین علت پوسیدگی دندان زمانی است که عفونت از پالپ عبور کرده و به استخوان فک و بافتهای اطراف دندان میرسد. در این حالت، آبسه دندانی ایجاد میشود.
علائم هشداردهنده این مرحله:
- تورم لثه یا صورت
- درد ضرباندار و شدید
- بوی بد دهان مداوم
- خروج چرک از لثه
- تب و بیحالی در موارد شدید
در این مرحله، بسته به شرایط دندان، ممکن است درمان ریشه پیشرفته، جراحی یا حتی کشیدن دندان ضروری باشد.
علت پوسیدگی دندان در کودکان
پوسیدگی دندان در کودکان بسیار شایع است، زیرا:
- مینای دندان شیری نازکتر است
- مصرف شیرینی در کودکان بیشتر است
- بهداشت دهان بهدرستی رعایت نمیشود
پوسیدگی شیشه شیر یکی از مهمترین دلایل پوسیدگی دندان در نوزادان است.
پوسیدگی دندان از کجا شروع میشود؟
| محل شروع پوسیدگی دندان | توضیح کامل |
| شیارهای سطح جونده دندانهای عقب | دندانهای آسیاب دارای شیارها و فرورفتگیهای عمیقی هستند که ذرات غذا بهراحتی در آنها گیر میکند. اگر این نواحی بهخوبی تمیز نشوند، پلاکهای میکروبی تشکیل شده و پوسیدگی دندان معمولاً از سطح جونده دندانهای عقب آغاز میشود. |
| فضاهای بین دندانی | یکی از شایعترین پاسخها به سؤال «پوسیدگی دندان از کجا شروع میشود»، بین دندانها است. این ناحیه با مسواک بهخوبی تمیز نمیشود و در صورت استفاده نکردن از نخ دندان، پوسیدگی بیندندانی بهآرامی و اغلب بدون علامت شروع میشود. |
| ناحیه نزدیک خط لثه | در بسیاری از افراد، پوسیدگی دندان از نزدیکی خط لثه آغاز میشود. تجمع پلاک در این ناحیه باعث تضعیف مینای دندان و افزایش احتمال پوسیدگی میشود، بهخصوص در افرادی که دچار تحلیل لثه هستند. |
| اطراف ترمیمها و پرکردگیهای قدیمی | لبههای پرکردگیهای قدیمی، ترکخورده یا نامناسب میتوانند محل نفوذ باکتریها باشند. در این شرایط، پوسیدگی دندان از زیر یا اطراف ترمیمهای قبلی شروع میشود و معمولاً تا مراحل پیشرفته بدون درد باقی میماند. |
| دندان عقل | دندان عقل به دلیل رویش ناقص، شیارهای متعدد و دسترسی دشوار برای مسواک، یکی از شایعترین نقاط شروع پوسیدگی دندان است. تجمع مواد غذایی در اطراف این دندانها باعث میشود پوسیدگی در آنها خیلی زود آغاز شود. |
عوارض پوسیدگی دندان
بیتوجهی به علت پوسیدگی دندان میتواند منجر به:
- درد شدید
- عفونت دندان و لثه
- از دست رفتن دندان
- اختلال در جویدن
- تأثیر منفی بر سلامت عمومی بدن
درمان پوسیدگی دندان چگونه انجام میشود؟
درمان پوسیدگی دندان به میزان پیشرفت پوسیدگی بستگی دارد. هرچه پوسیدگی زودتر تشخیص داده شود، درمان سادهتر، کمهزینهتر و کمتهاجمیتر خواهد بود. در ادامه، روشهای درمان پوسیدگی دندان را از مراحل ابتدایی تا پیشرفته بررسی میکنیم.
درمان پوسیدگی دندان سطحی
اگر پوسیدگی دندان در مراحل اولیه و محدود به مینای دندان باشد، معمولاً با اقدامات محافظهکارانه قابل کنترل است. در این مرحله هنوز حفره عمیق ایجاد نشده و دندان دچار درد شدید نیست.
روشهای درمان پوسیدگی دندان سطحی شامل:
- استفاده از فلورایدتراپی برای تقویت مینای دندان
- اصلاح عادات بهداشت دهان و دندان
- حذف پلاکهای میکروبی و جرمگیری حرفهای
تشخیص زودهنگام در این مرحله میتواند از نیاز به پر کردن یا درمانهای سنگینتر جلوگیری کند.
پر کردن دندان
زمانی که پوسیدگی از مینای دندان عبور کرده و به عاج برسد، پر کردن دندان ضروری میشود. در این روش، بخش پوسیده دندان برداشته شده و فضای ایجادشده با مواد ترمیمی پر میشود.
مواد پرکننده دندان میتوانند شامل:
- کامپوزیت (همرنگ دندان)
- آمالگام
- مواد سرامیکی یا گلاسآینومر
پر کردن دندان یکی از رایجترین و مؤثرترین روشهای درمان پوسیدگی دندان در مراحل متوسط است.
درمان ریشه (عصبکشی)
اگر پوسیدگی دندان به پالپ (عصب دندان) برسد، درد شدید، حساسیت طولانیمدت یا آبسه ایجاد میشود. در این شرایط، درمان ریشه یا عصبکشی تنها راه نجات دندان است.
در درمان ریشه:
- بافت عفونی داخل کانالها خارج میشود
- کانالها ضدعفونی و پر میشوند
- معمولاً پس از آن، دندان نیاز به روکش دارد
این درمان از گسترش عفونت و از دست رفتن کامل دندان جلوگیری میکند.
کشیدن دندان
در مواردی که پوسیدگی بسیار گسترده باشد و امکان ترمیم یا درمان ریشه وجود نداشته باشد، کشیدن دندان انجام میشود. این تصمیم معمولاً آخرین گزینه درمانی است.
کشیدن دندان بدون جایگزینی مناسب میتواند باعث:
- جابهجایی دندانهای مجاور
- اختلال در جویدن
- تحلیل استخوان فک
به همین دلیل، پس از کشیدن دندان، جایگزینی آن اهمیت زیادی دارد.
ایمپلنت دندان (بهترین جایگزین دندان از دسترفته)
در صورت از دست دادن دندان به دلیل پوسیدگی شدید، ایمپلنت دندان بهترین و ماندگارترین روش جایگزینی محسوب میشود. ایمپلنت علاوه بر ظاهر طبیعی، عملکردی مشابه دندان واقعی دارد و از تحلیل استخوان فک جلوگیری میکند.
برای آشنایی کامل با مراحل، مزایا و شرایط انجام ایمپلنت، پیشنهاد میکنیم مقاله تخصصی ایمپلنت دندان را در سایت دکتر جعفری مطالعه کنید:
🔗 ایمپلنت دندان چیست؟
راههای جلوگیری از پوسیدگی دندان
- برای پیشگیری از پوسیدگی دندان، رعایت این موارد ضروری است:
- مسواک زدن منظم با خمیردندان فلورایددار
- استفاده روزانه از نخ دندان
- کاهش مصرف قند و نوشیدنیهای شیرین
- معاینه دندانپزشکی هر ۶ ماه یکبار
- نوشیدن آب کافی
- استفاده از دهانشویه در صورت نیاز
جمعبندی: مهمترین علت پوسیدگی دندان چیست؟
بهطور خلاصه، علت پوسیدگی دندان ترکیبی از پلاک میکروبی، مصرف قند، عدم رعایت بهداشت دهان و عوامل محیطی است.
با اصلاح سبک زندگی و مراقبت صحیح، میتوان تا حد زیادی از این مشکل جلوگیری کرد.