سلامت دهان و دندان نه تنها روی زیبایی لبخند، بلکه روی سلامت کل بدن تاثیرگذار است. بسیاری از افراد تصور میکنند مسواک زدن کافی است، اما واقعیت این است که بدون نخ دندان کشیدن منظم و صحیح، پلاکهای بین دندانی از بین نمیروند و خطر پوسیدگی و بیماری لثه افزایش مییابد.
در این مقاله، با راهنمای کامل و علمی نحوه صحیح نخ دندان کشیدن، بهترین زمان استفاده، انواع نخ دندان و نکات ویژه برای کودکان آشنا میشوید. همچنین رایجترین اشتباهات هنگام نخ دندان کشیدن و دفعات مناسب انجام آن بررسی شده است.
این مقاله با تجربه و دانش تخصصی دکتر مجید جعفری، دندانپزشک و متخصص بهداشت دهان و دندان آماده شده است. دکتر جعفری با سالها تجربه در زمینه پیشگیری و درمان مشکلات دهان و دندان، همواره تاکید دارند که پیشگیری ساده و اصولی، بهتر از درمانهای پیچیده و پرهزینه است. هدف این مقاله، ارائه راهنمایی کاربردی، علمی و اختصاصی برای تمام سنین است تا بتوانید دندانها و لثههای سالمی داشته باشید.
با ما همراه باشید تا به طور کامل با راز سلامت دهان و دندان و اهمیت نخ دندان آشنا شوید.
چرا نخ دندان کشیدن ضروری است؟
نخ دندان کشیدن فقط یک توصیه ساده بهداشتی نیست؛ بلکه یکی از مهمترین ارکان پیشگیری از پوسیدگی دندان و بیماریهای لثه محسوب میشود. بسیاری از افراد تصور میکنند مسواک زدن به تنهایی برای تمیز نگه داشتن دهان کافی است، اما واقعیت علمی چیز دیگری میگوید.
حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از سطوح دندانها در نواحی بیندندانی قرار دارند؛ جایی که موهای مسواک به آن دسترسی کامل ندارند. در این فضاها، باقیمانده مواد غذایی و پلاکهای باکتریایی تجمع پیدا میکنند. اگر نخ دندان کشیدن بهصورت منظم انجام نشود، این پلاکها به مرور سفت شده و تبدیل به جرم میشوند؛ عاملی که زمینهساز التهاب لثه، تحلیل لثه و حتی لق شدن دندانهاست.
از دیدگاه تخصصی، مهمترین دلایل ضروری بودن نخ دندان کشیدن عبارتاند از:
- جلوگیری از پوسیدگیهای بیندندانی (شایعترین نوع پوسیدگی در بزرگسالان)
- پیشگیری از ژنژیویت (التهاب لثه)
- کاهش خطر ابتلا به پریودنتیت (بیماری پیشرفته لثه)
- کاهش بوی بد دهان ناشی از تجمع باکتریها
- افزایش طول عمر ترمیمها، روکشها و ایمپلنتها
در تجربه بالینی، بیمارانی که به طور منظم نخ دندان میکشند، به شکل محسوسی کمتر دچار مشکلات لثه و پوسیدگیهای پنهان میشوند. به همین دلیل در مطب دکتر مجید جعفری، نخ دندان کشیدن به عنوان یک عادت روزانه و ضروری توصیه میشود، نه یک انتخاب اختیاری.
اگر بخواهیم ساده بگوییم:
مسواک سطح دندان را تمیز میکند، اما نخ دندان کشیدن نجاتدهنده فضاهای پنهان بین دندانهاست.
فواید علمی نخ دندان کشیدن
نخ دندان کشیدن فقط یک توصیه عمومی بهداشتی نیست؛ پشت این عادت ساده، شواهد علمی قوی وجود دارد. مطالعات انجمن دندانپزشکی آمریکا (ADA) و تحقیقات منتشرشده در مجلات پریودنتولوژی نشان میدهد افرادی که به طور منظم نخ دندان میکشند، میزان پلاک بیندندانی و التهاب لثه در آنها به شکل معناداری کمتر است.
در ادامه مهمترین فواید علمی نخ دندان کشیدن را بررسی میکنیم:
جلوگیری از پوسیدگیهای پنهان بین دندانی
بیشترین پوسیدگیهای بزرگسالان در نواحی بین دو دندان اتفاق میافتد؛ جایی که قابل مشاهده نیست و معمولاً دیر تشخیص داده میشود.
نخ دندان کشیدن با حذف بقایای غذایی و باکتریها از این نواحی، احتمال شروع پوسیدگی را به شدت کاهش میدهد.
اگر این فضاها تمیز نشوند:
- محیط اسیدی ایجاد میشود
- مینای دندان تخریب میشود
- پوسیدگی از ناحیهای آغاز میشود که بیمار متوجه آن نیست
پیشگیری از التهاب و خونریزی لثه
پلاک باکتریایی در خط لثه باعث تحریک بافت لثه میشود. اولین علامت آن:
- قرمزی
- تورم
- خونریزی هنگام مسواک یا نخ دندان
نخ دندان کشیدن منظم باعث کاهش بار باکتریایی و پیشگیری از ژنژیویت (التهاب اولیه لثه) میشود. اگر ژنژیویت درمان نشود، میتواند به پریودنتیت تبدیل شود؛ بیماریای که منجر به تحلیل استخوان فک خواهد شد.
کاهش بوی بد دهان (هالیتوزیس)
بسیاری از موارد بوی بد دهان ناشی از باقی ماندن ذرات غذا بین دندانهاست. این مواد در محیطی کماکسیژن تجزیه شده و ترکیبات گوگردی بدبو تولید میکنند.
نخ دندان کشیدن یکی از مؤثرترین روشهای حذف این منبع بوی بد است — حتی مؤثرتر از دهانشویه در بسیاری از موارد.
افزایش طول عمر درمانهای دندانپزشکی
افرادی که روکش، ایمپلنت، بریج یا پرکردگی دارند، اگر نخ دندان نکشند:
- احتمال پوسیدگی در لبه ترمیم افزایش مییابد
- لثه اطراف ایمپلنت ملتهب میشود
- هزینههای درمانی مجدد بالا میرود
در تجربه بالینی دکتر مجید جعفری، بیمارانی که نخ دندان کشیدن را جدی میگیرند، ماندگاری درمانهایشان به شکل قابل توجهی بیشتر است.
تأثیر مثبت بر سلامت عمومی بدن
شاید جالب باشد بدانید که التهاب مزمن لثه با بیماریهای سیستمیک مانند:
- دیابت
- بیماریهای قلبی
- زایمان زودرس
ارتباط دارد.
کاهش التهاب لثه از طریق نخ دندان کشیدن میتواند به کاهش بار التهابی بدن کمک کند. این موضوع در مطالعات جدید بسیار مورد توجه قرار گرفته است.
ترتیب صحیح: اول نخ دندان یا مسواک؟
بر اساس توصیههای علمی جدید، بهتر است:
1️⃣ ابتدا نخ دندان بکشید
2️⃣ سپس مسواک بزنید
چرا؟
چون نخ دندان پلاکها را از بین دندانها آزاد میکند و مسواک و خمیر دندان حاوی فلوراید میتوانند بهتر روی سطوح تماس اثر بگذارند.
بهترین زمان نخ دندان کشیدن چه موقع است؟
اگر بخواهیم یک پاسخ کوتاه و دقیق بدهیم:
✅ بهترین زمان نخ دندان کشیدن، شب قبل از خواب است.
اما چرا شب؟
در طول روز بزاق دهان به طور طبیعی به شستوشوی محیط دهان کمک میکند و بخشی از باکتریها را کنترل میکند. اما هنگام خواب:
- ترشح بزاق کاهش پیدا میکند
- محیط دهان خشکتر میشود
- فعالیت باکتریها افزایش مییابد
اگر ذرات غذا و پلاک بین دندانها باقی بماند، در طول شب فرصت کافی برای تخریب مینای دندان و تحریک لثه خواهند داشت.
به همین دلیل نخ دندان کشیدن قبل از خواب اهمیت ویژهای دارد.
آیا میتوان در زمان دیگری نخ دندان کشید؟
بله. از نظر علمی، مهمتر از زمان دقیق، منظم بودن نخ دندان کشیدن است.
شما میتوانید:
- بعد از وعدههای غذایی سنگین
- زمانی که احساس گیر غذایی بین دندان دارید
- یا صبحها قبل از مسواک
نیز از نخ دندان استفاده کنید.
اما اگر بخواهیم یک زمان طلایی انتخاب کنیم، شب بهترین گزینه است.
اول نخ دندان یا مسواک؟
بر اساس تحقیقات جدید، ترتیب زیر توصیه میشود:
1️⃣ نخ دندان کشیدن
2️⃣ مسواک زدن با خمیر دندان حاوی فلوراید
3️⃣ در صورت نیاز استفاده از دهانشویه
این ترتیب باعث میشود فلوراید بهتر به سطوح بین دندانی برسد.
چند بار در روز نخ دندان بکشیم؟
استاندارد علمی:
✔ روزی یک بار کافی است (در صورت انجام صحیح)
در صورت مستعد بودن به پوسیدگی یا بیماری لثه، ممکن است دندانپزشک دفعات بیشتری توصیه کند.
نحوه صحیح نخ دندان کشیدن (آموزش مرحله به مرحله)
بسیاری از افراد تصور میکنند فقط رد کردن نخ از بین دندانها کافی است، در حالی که نحوه صحیح نخ دندان کشیدن نقش تعیینکنندهای در جلوگیری از آسیب لثه و افزایش اثربخشی آن دارد.
در ادامه آموزش استاندارد و تأییدشده دندانپزشکی را مرحلهبهمرحله میخوانید:
مرحله ۱: مقدار مناسب نخ را جدا کنید
حدود ۲۵ تا ۳۰ سانتیمتر نخ دندان جدا کنید.
مقدار کم باعث میشود از بخش آلوده نخ چند بار استفاده کنید که صحیح نیست.
مرحله ۲: نخ را دور انگشتان بپیچید
دو سر نخ را دور انگشتان میانی هر دست بپیچید و حدود ۲ تا ۳ سانتیمتر از نخ را بین انگشت شست و اشاره نگه دارید.
این کار باعث کنترل بهتر حرکت نخ میشود.
مرحله ۳: نخ را به آرامی وارد فضای بین دندانها کنید
⚠ نکته بسیار مهم:
نخ را با فشار و ضربه ناگهانی وارد نکنید.
با حرکت آرام و کنترلشده، نخ را بین دو دندان هدایت کنید تا به خط لثه برسد.
مرحله ۴: نخ را به شکل حرف C دور دندان خم کنید
این مرحله کلیدیترین بخش نخ دندان کشیدن صحیح است.
نخ را به شکل حرف C دور یکی از دندانها خم کنید تا کاملاً به سطح جانبی دندان بچسبد. سپس با حرکت بالا و پایین، سطح کناری دندان را تمیز کنید.
همین کار را برای دندان کناری نیز تکرار کنید.
مرحله ۵: برای هر فاصله از بخش تمیز نخ استفاده کنید
پس از تمیز کردن هر فضای بین دندانی، نخ تمیز جدیدی را آزاد کنید تا باکتریها به سایر نقاط منتقل نشوند.
مرحله ۶: پشت آخرین دندانها را فراموش نکنید
بسیاری از افراد هنگام نخ دندان کشیدن، پشت آخرین دندان آسیاب را تمیز نمیکنند، در حالی که این ناحیه مستعد تجمع پلاک است.
اگر هنگام نخ دندان کشیدن خونریزی داشتیم چه کنیم؟
در روزهای اول ممکن است خونریزی خفیف وجود داشته باشد. این معمولاً به دلیل التهاب قبلی لثه است.
اگر:
- خونریزی بعد از یک هفته ادامه داشت
- درد شدید وجود داشت
- یا لثه بسیار حساس بود
باید توسط دندانپزشک بررسی شود.
مدت زمان استاندارد نخ دندان کشیدن
یک نخ دندان کشیدن کامل و صحیح حدود ۲ تا ۳ دقیقه زمان میبرد.
اگر کمتر از یک دقیقه طول بکشد، احتمالاً به شکل کامل انجام نشده است.
انواع نخ دندان و انتخاب بهترین گزینه
امروزه انواع نخ دندان با طراحیها و ویژگیهای مختلف در بازار وجود دارد. انتخاب نوع مناسب میتواند کیفیت نخ دندان کشیدن را افزایش دهد و از آسیب به لثه جلوگیری کند.
نکته مهم این است که «بهترین نخ دندان» برای همه یکسان نیست؛ بلکه به وضعیت دندانها، فاصله بین آنها و شرایط لثه بستگی دارد.
در ادامه با رایجترین انواع نخ دندان آشنا میشویم:
نخ دندان نایلونی (چند رشتهای)
این نوع، رایجترین مدل موجود در بازار است.
ویژگیها:
- مقرونبهصرفه
- موجود در دو نوع مومدار و بدون موم
- مناسب برای استفاده روزانه
اگر فاصله بین دندانهای شما طبیعی است، این گزینه انتخاب استانداردی محسوب میشود.
نخ دندان مومدار
وجود لایه نازک موم باعث میشود نخ راحتتر بین دندانهای فشرده حرکت کند.
مناسب برای:
- دندانهای به هم چسبیده
- افرادی که هنگام نخ دندان کشیدن با گیر کردن نخ مواجه میشوند
نخ دندان بدون موم
قدرت اصطکاک بیشتری دارد و برخی افراد احساس میکنند تمیزکنندگی آن بیشتر است.
اما:
- ممکن است راحتتر ریشریش شود
- برای دندانهای بسیار فشرده مناسب نیست
نخ دندان دستهدار (Floss Pick)
این نوع نخ روی یک نگهدارنده پلاستیکی قرار دارد.
مناسب برای:
- کودکان
- سالمندان
- افرادی که در کنترل نخ با انگشتان مشکل دارند
نخ دندان دستهدار استفاده را سادهتر میکند، اما باید دقت شود که برای هر ناحیه از قسمت تمیز نخ استفاده شود.
سوپرفلاس (Super Floss)
این نوع مخصوص افرادی است که:
- ارتودنسی دارند
- بریج یا ایمپلنت دارند
- فاصلههای باز بین دندانی دارند
سوپرفلاس معمولاً شامل سه بخش است:
- سر سفت برای عبور از زیر سیم ارتودنسی
- بخش اسفنجی برای تمیز کردن اطراف ایمپلنت
- نخ معمولی برای پاکسازی سطح جانبی دندان
نخ دندان آغشته به فلوراید یا طعمدار
این مدلها علاوه بر تمیز کردن، حس تازگی بیشتری ایجاد میکنند.
برای کودکانی که تمایلی به نخ دندان کشیدن ندارند، نوع طعمدار میتواند انگیزهبخش باشد.
کدام نخ دندان برای شما مناسبتر است؟
برای انتخاب بهترین گزینه باید به این موارد توجه کنید:
- میزان فاصله بین دندانها
- وجود ارتودنسی یا ایمپلنت
- حساسیت لثه
- میزان مهارت در نخ دندان کشیدن
در صورتی که دچار خونریزی مداوم، التهاب لثه یا گیر غذایی مکرر هستید، بهتر است پیش از انتخاب نوع نخ دندان، وضعیت لثه توسط دندانپزشک بررسی شود.
نخ دندان برای کودکان؛ از چه سنی شروع کنیم؟
یکی از رایجترین سوالات والدین این است که: «آیا کودکان به نخ دندان نیاز دارند و از چه سنی باید شروع کنند؟»
پاسخ متخصصان دندانپزشکی: به محض رویش دو دندان کنار هم، نخ دندان کشیدن آغاز شود.
چرا نخ دندان برای کودکان ضروری است؟
- دندانهای شیری هم میتوانند پوسیده شوند و عفونت لثه ایجاد کنند.
- دندانهای شیری سالم، پایه رشد دندانهای دائمی هستند.
- کودکان به دلیل مصرف زیاد شیرینی، شکلات و تنقلات، بیشتر در معرض پوسیدگی بیندندانی هستند.
مطالعات نشان میدهد کودکانی که از سنین پایین به نخ دندان کشیدن عادت میکنند، احتمال پوسیدگی دندانهای دائمیشان تا بزرگسالی کمتر است.
مراحل آموزش نخ دندان به کودک
شروع با کمک والدین
در سنین ۲ تا ۴ سال، والدین باید نخ دندان را برای کودک بکشند تا مطمئن شوند درست انجام میشود.
استفاده از نخ دندان دستهدار کودک
این نوع نخ دندان برای دستهای کوچک و مهارت محدود کودک مناسب است و جذابیت بیشتری دارد.
آموزش مرحلهای خودکفایی
بعد از ۶ سالگی، کودکان میتوانند با نظارت والدین به تدریج خودشان نخ دندان بکشند.
تشویق و عادتدهی
استفاده از داستان، بازی یا جوایز کوچک میتواند کودک را به این عادت مفید علاقهمند کند.
نکات مهم هنگام نخ دندان کشیدن کودکان
- همیشه از بخش تمیز نخ برای هر دندان استفاده کنید.
- فشار زیاد باعث آسیب به لثه میشود.
- در صورت خونریزی جزئی نگران نباشید، اما اگر خونریزی مداوم بود با دندانپزشک مشورت کنید.
- همراه با مسواک زدن منظم، سلامت دهان کودک حفظ میشود.
اشتباهات رایج هنگام نخ دندان کشیدن
حتی کسانی که روزانه نخ دندان میکشند، ممکن است به دلیل اشتباهات رایج، از فواید کامل آن بهرهمند نشوند. در ادامه مهمترین اشتباهات و روش صحیح پیشگیری را بررسی میکنیم:
وارد کردن نخ با فشار زیاد
- اشتباه: فشار زیاد باعث پاره شدن لثه یا ایجاد التهاب میشود.
- راه حل: نخ را به آرامی و با حرکات کنترلشده بین دندانها وارد کنید.
استفاده دوباره از همان بخش نخ
- اشتباه: استفاده از همان قسمت نخ برای چند فضای بین دندانی
- خطر: انتقال باکتریها از یک دندان به دندان دیگر
- راه حل: برای هر فاصله دندانی از بخش تمیز نخ استفاده کنید.
فراموش کردن پشت آخرین دندانها
- اشتباه: بسیاری از افراد پشت آخرین دندانها را نخ نمیکشند.
- خطر: تجمع پلاک و ایجاد پوسیدگی و التهاب لثه
- راه حل: پشت آخرین دندانها را نیز با دقت تمیز کنید.
نخ دندان کشیدن کوتاه و سطحی
- اشتباه: رد کردن سریع نخ بدون تماس با سطح جانبی دندان
- خطر: تمیز نشدن پلاکها و باقی ماندن ذرات غذا
- راه حل: نخ را به شکل حرف C دور دندان خم کرده و بالا و پایین حرکت دهید.
صرف نظر کردن از نخ دندان به دلیل خونریزی
- اشتباه: برخی افراد به محض مشاهده خونریزی، نخ دندان را کنار میگذارند.
- حقیقت: خونریزی معمولاً به دلیل التهاب لثه است و با ادامه نخ دندان کشیدن بهبود مییابد.
- هشدار: اگر خونریزی بعد از یک هفته ادامه داشت، حتماً به دندانپزشک مراجعه کنید.
استفاده از نخ نامناسب با نوع دندان
- اشتباه: انتخاب نخ دندان معمولی برای دندانهای بسیار فشرده یا ارتودنسی
- راه حل: استفاده از سوپرفلاس یا نخ دستهدار مخصوص، با توجه به شرایط دندانها
نخ دندان کشیدن بدون ترتیب صحیح
- اشتباه: ابتدا مسواک زدن و سپس نخ دندان کشیدن به صورت ناقص
- راه حل: اول نخ دندان، سپس مسواک و در صورت نیاز دهانشویه.
چند بار در هفته باید نخ دندان بکشیم؟
یکی از رایجترین سوالات در بهداشت دهان و دندان این است که: «آیا روزانه باید نخ دندان کشید یا چند بار در هفته کافی است؟»
پاسخ علمی بر اساس توصیههای انجمن دندانپزشکی آمریکا (ADA) و مطالعات پریودنتولوژی:
۱️⃣ استاندارد طلایی: روزانه یک بار
✅ توصیه رسمی دندانپزشکان: حداقل یک بار در روز نخ دندان کشیدن بهترین روش پیشگیری از پوسیدگی بین دندانی و التهاب لثه است.
- زمان طلایی: شب قبل از خواب
- دلیل: در طول خواب بزاق کمتر و فعالیت باکتریها بیشتر است.
۲️⃣ حداقل اثرگذار: ۲–۳ بار در هفته
اگر امکان روزانه نخ دندان کشیدن ندارید:
- حداقل ۲ تا ۳ بار در هفته میتواند به کاهش تجمع پلاک و باکتریها کمک کند
- هرچه دفعات بیشتر و منظمتر باشد، اثر محافظتی بیشتر است
۳️⃣ توجه به شرایط فردی
- افرادی که مستعد پوسیدگی یا بیماری لثه هستند، باید روزانه نخ دندان بکشند.
- کسانی که بریج، ایمپلنت یا ارتودنسی دارند، بهتر است حتی دو بار در روز از نخ دندان یا ابزارهای بیندندانی مخصوص استفاده کنند.
۴️⃣ نکته مهم
- کیفیت نخ دندان کشیدن مهمتر از تعداد دفعات است.
- حتی یک نخ دندان کشیدن صحیح و کامل، بیشترین اثربخشی را دارد، در حالی که دفعات بیشتر با اجرای نادرست، فایده چندانی ندارد.
سوالات متداول درباره نخ دندان کشیدن
۱️⃣ آیا نخ دندان کشیدن واقعاً باعث جلوگیری از پوسیدگی میشود؟
✅ بله. نخ دندان ذرات غذا و پلاک بین دندانها را خارج میکند و از رشد باکتریها جلوگیری میکند. در نتیجه احتمال پوسیدگی و بیماری لثه کاهش مییابد.
۲️⃣ آیا کودکان هم باید نخ دندان بکشند؟
✅ بله. به محض رویش دو دندان کنار هم، باید نخ دندان کشیدن آغاز شود. والدین میتوانند ابتدا به کودک کمک کنند و به تدریج او را به انجام خودکفا تشویق کنند.
۳️⃣ بهترین زمان نخ دندان کشیدن چه موقع است؟
✅ شب قبل از خواب بهترین زمان است، زیرا بزاق در طول خواب کاهش مییابد و باکتریها فرصت بیشتری برای رشد دارند.
۴️⃣ آیا نخ دندان کشیدن باعث خونریزی لثه میشود؟
✅ خونریزی خفیف در ابتدای شروع نخ دندان کشیدن طبیعی است و معمولاً پس از یک هفته کاهش مییابد. اما اگر خونریزی ادامهدار بود، باید با دندانپزشک مشورت شود.
۵️⃣ چه نوع نخ دندانی برای من مناسب است؟
✅ انتخاب نوع نخ دندان به فاصله بین دندانها، حساسیت لثه، وجود بریج یا ارتودنسی بستگی دارد. انواع رایج شامل نایلونی، مومدار، سوپرفلاس و دستهدار هستند.
۶️⃣ چند بار در هفته باید نخ دندان کشید؟
جمعبندی تخصصی دکتر مجید جعفری
سلامت دهان و دندان، فراتر از مسواک زدن روزانه است. استفاده منظم و صحیح از نخ دندان، ستون اصلی پیشگیری از پوسیدگی بیندندانی و التهاب لثه محسوب میشود.
در این مقاله آموختید که:
- مسواک به تنهایی کافی نیست و حدود یکسوم سطوح دندان بدون نخ دندان تمیز نمیشوند.
- بهترین زمان برای نخ دندان کشیدن، شب قبل از خواب است، اما تداوم و منظم بودن اهمیت بیشتری دارد.
- نحوه صحیح نخ دندان کشیدن شامل مراحل دقیق و حرکات کنترلشده است تا از آسیب به لثه جلوگیری شود.
- انواع نخ دندان با توجه به فاصله بین دندانها، حساسیت لثه و شرایط خاص هر فرد انتخاب میشوند.
- کودکان نیز باید از همان سنین اولیه آموزش ببینند تا دندانهای شیری و دائمی سالم بمانند.
- توجه به اشتباهات رایج و دفعات مناسب نخ دندان کشیدن، کلید اثرگذاری واقعی است.
💡 توصیه دکتر مجید جعفری:
نخ دندان کشیدن را به یک عادت روزانه تبدیل کنید و آن را با مسواک و دهانشویه تکمیل کنید. با رعایت این اصول ساده اما علمی، میتوانید تا سنین پیری، دندانها و لثههای سالم و بدون التهاب داشته باشید.